2 جامعه و فرد - در بخش « فرد و جامعه » مىگويد : « مردم شناسان عموماً بر اين عقيده‌اند كه فرديت انسان اوليه كمتر از انسان متمدن بود و به نحوى كاملتر ، از قالب اجتماعى خود شكل مىگرفت . » استاد : حرف خوبى است ؛ يك وقتى هم بحث كرديم كه انسان تدريجاً وابستگىاش از طبيعت و از اجتماع كمتر مىشود . اين يك مسئلهء روحى و اخلاقى و ضد ماركسيسم مىشود و آن اين است كه انسان هرچه ابتدايىتر است ، هم به محيط طبيعىاش وابسته‌تر است و هم به محيط اجتماعىاش ؛ يعنى بيشتر تحت تأثير محيط طبيعى است و شخصيتش را بيشتر محيط مىسازد . و هر مقدار كه انسان در جهت آزادى تكامل پيدا مىكند ، هم از محيط طبيعى آزاد مىشود و هم از محيط اجتماعى و خودش مىشود سازندهء خودش . مىگويد مردم شناسان اين حرف را زده‌اند . حرف خوبى هم هست . - البته بعد تقريباً همين را رد كرده . استاد : بسيار خوب ، رد كرده باشد . مقصود اين است . حال ممكن است او قبول نداشته باشد . او نشان مىدهد برخى تمايلات ماركسيستى دارد . ولى مطلب اين است . - بعد مىگويد : « اين عنصر فريبندهء طبيعت انسانى آنقدر از قرن به قرن و كشور به كشور تغيير